Muqdisho (Adduun.com) – Wasiiru dowlaha wasaaradda arrimaha dibadda Soomaaliya, Cali Maxamed Cumar (Cali Balcad), ayaa si adag u wiiqay doodda Somaliland ee ku dhisan in ay mudan tahay aqoonsi caalami ah, isaga oo sheegay in xuduudaha ay Hargeysa sheegato aysan maanta ka tarjumeynin xaqiiqada siyaasadeed ee ka jirta dhulkaas.
Cali Balcad, oo maqaal aragtiyeed ku qoray warbaahinta Al Jazeera, ayaa ku dooday in aqoonsiga Somaliland uusan keeni doonin xasillooni, balse uu sii xoojin karo kala qeybsanaan gudaha Soomaaliya ah iyo xiisado cusub oo ka abuurma Geeska Afrika.
Dooddiisa ugu culus ma aheyn oo kaliya in Somaliland ay ka tirsan tahay Soomaaliya, balse waxa uu si gaar ah u taabtay arrin kale oo muhiim ah: in dhulka ay Somaliland sheegato uusan ahayn dhul siyaasiyan mideysan oo dhammaan bulshada ku nool ay raalli ka tahay maamulka Hargeysa.
Wasiirka ayaa sheegay in doodda Somaliland ee ku dhisan xuduudihii British Somaliland ay iska indho-tireyso xaqiiqada maanta ka jirta gudaha dhulkaas, gaar ahaan kacdoonka SSC ama Waqooyi Bari iyo cabashooyinka siyaasadeed ee ka jira gobolka Awdal.
Xaqiiqada xuduudaha
Somaliland ayaa sanadkii 1991 ku dhawaaqday inay ka go’day Soomaaliya inteeda kale, waxayna muddo dheer ku doodeysay in ay leedahay hay’ado shaqeeya, doorashooyin joogto ah iyo nidaam amni oo ka duwan xaaladdii burburka ee ka jirtay Soomaaliya.
Laakiin Cali Balcad ayaa sheegay in arrinta muhiimka ah aysan ahayn oo kaliya in Hargeysa ay qabato doorashooyin ama ay yeelato hay’ado maamul. Wuxuu ku dooday in su’aasha dhabta ah ay tahay in dhammaan bulshada ku nool dhulka ay Somaliland sheegato ay aqbalsan yihiin maamulka Hargeysa iyo mashruuca gooni-isu-taagga.
Dooddan ayaa si toos ah u taabaneysa saldhigga ugu weyn ee ay Somaliland ku raadiso aqoonsiga caalamiga ah. Hargeysa waxay badanaa sheegtaa in xuduudihii gumeysiga Ingiriiska ay yihiin kuwa ay ku dhisan tahay sheegashadeeda, laakiin wasiirka ayaa ku doodaya in xuduud taariikhi ah aysan kaligeed sharciyad siin karin maamul haddii bulshooyinka muhiimka ah ee ku nool dhulkaas ay diidan yihiin.
Taasi waxay doodda ka wareejineysaa muranka caadiga ah ee u dhexeeya Muqdisho iyo Hargeysa, waxayna u dhigeysaa su’aal kale oo adag: Somaliland ma leedahay oggolaansho siyaasadeed oo buuxa gudaha dhulka ay sheegato?
SSC iyo Awdal
Qodobka ugu xooggan ee wasiirku ku xoojiyay dooddiisa waa xaaladda SSC, oo ka kooban Sool, Sanaag iyo Cayn. Deegaanadan ayaa sanadihii u dambeeyay noqday caqabadda ugu weyn ee wajahay maamulka Somaliland, kadib markii bulshada deegaanka iyo hoggaankooda siyaasadeed ay si cad u diideen in ay hoos yimaadaan Hargeysa.
Dagaalladii ka dhacay Laascaanood iyo kacdoonkii ka dhashay ayaa muujiyay in maamulka Somaliland uusan si buuxda uga talin karin dhulka uu sheeganayo. Dowladda federaalka Soomaaliya ayaa SSC u aragta tusaale cad oo muujinaya in Somaliland aysan ku dhisneyn oggolaansho siyaasadeed oo mideysan.
Wasiirku wuxuu sidoo kale si gaar ah u xusay Awdal, oo ku taalla galbeedka Somaliland. Gobolkaas waxaa ka jira cabashooyin siyaasadeed oo la xiriira metelaad, horumar iyo awood qeybsi, waxaana marar badan soo baxay dhaqdhaqaaqyo iyo codad ka soo horjeeda sida Hargeysa u maamusho gobolka.
Arrinta Awdal ayaa Somaliland ku noqoneysa caqabad ka duwan midda SSC. Haddii SSC ay muujisay diidmo xooggan oo ka jirta bariga, cabashooyinka Awdal waxay Hargeysa ku furayaan dood kale oo ka imaaneysa galbeedka. Labada arrimood marka la isku daro waxay dhaawacayaan sawirka ay Somaliland caalamka uga iibiso in dhulkeedu yahay mid siyaasiyan mideysan.
Cali Balcad ayaa sidoo kale weeraray dood kale oo Somaliland muddo dheer u adeegsaneysay ololaheeda aqoonsiga, taas oo ah in doorashooyinka iyo isbeddelka nabdoon ee hoggaanka ay caddeyn u yihiin in Somaliland tahay dal deggan oo mudan in la aqoonsado.
Somaliland ayaa bishii November 2024 qabatay doorasho madaxweyne oo uu ku guuleystay Cabdiraxmaan Maxamed Cabdullaahi Cirro, oo ka adkaaday madaxweynihii xilka hayay Muuse Biixi Cabdi. Hargeysa iyo taageerayaasheeda ayaa doorashadaas u adeegsaday dood ah in Somaliland ay leedahay nidaam dimuqraadi ah oo shaqeeya.
Laakiin wasiirku wuxuu sheegay in doorasho keliya aysan ku filneyn caddeynta xasillooni dhab ah. Sida uu ku dooday, xasilloonida dhabta ah waxay u baahan tahay ka-qeybgal siyaasadeed, sharciyad dhuleed iyo oggolaansho bulsho oo ballaaran.
Dooddan ayaa muhiim u ah dowladda federaalka Soomaaliya, maadaama ay wiiqeyso mid ka mid ah qodobbada ugu xooggan ee Somaliland ku kasbato taageerada dibadda. Muqdisho waxay hadda isku dayeysaa in ay caalamka tusto in arrinta Somaliland aysan ahayn oo kaliya muran madax-bannaani, balse ay tahay arrin ku saabsan cidda dhab ahaan metesha bulshada ku nool dhulka la sheeganayo.
Maqaalka wasiirka ayaa ku soo beegmaya xilli Somaliland ay sii waddo dadaallo diblomaasiyadeed oo ay ku raadineyso aqoonsi, iyadoo ka faa’iideysaneysa dekedda Berbera, goobta istiraatiijiga ah ee ay kaga taallo Badda Cas iyo xiriirrada ay la sameysay dalal shisheeye.
Si kastaba, dowladda Soomaaliya ayaa ku adkeysaneysa in aqoonsi kasta oo la siiyo Somaliland uu dhaawacayo midnimada Soomaaliya, isla markaana uu abuuri karo khatar cusub oo kala qeybin ah oo saameysa Geeska Afrika.
Doodda Cali Balcad waxay muujineysaa in Muqdisho ay hadda si cad ugu dadaaleyso in ay beddesho qaabka loo arko arrinta Somaliland. Halkii ay ku ekaan lahayd doodda ah “Somaliland waa qeyb ka mid ah Soomaaliya,” dowladda federaalka waxay hadda xoogga saareysaa in xitaa gudaha xuduudaha ay Hargeysa sheegato aysan jirin oggolaansho siyaasadeed oo mideysan.
